18 dni, które zmieniły historię

Za początek końca komunizmu w Europie uważa się 31 sierpnia 1980 roku, kiedy to po 18 dniach strajku podpisano porozumienia pomiędzy strajkującymi robotnikami a władzą. Jednym z warunków zakończenia strajku była zgoda na utworzenie niezależnych związków zawodowych. Tak powstała Solidarność…

sytuacja w PRL
Większość Polaków nigdy nie pogodziła się z narzuconą im po II wojnie światowej władzą. Represje i prześladowania epoki stalinowskiej utwierdziły tylko społeczeństwo w opozycji do rządzących. Jednocześnie coraz bardziej pogarszała się sytuacja gospodarcza w kraju. Podwyższano ceny żywności, brakowało podstawowych artykułów spożywczych i gospodarstwa domowego (przy jednoczesnym ich eksporcie), brakowało mieszkań, panowała trudna sytuacja w służbie zdrowia, nie przestrzegano podstawowych swobód obywatelskich (brak wolności słowa, przekonań).

Lata 1956, 1966, 1968, 1970, 1976, 1979, 1980, 1989 – to kolejne etapy na polskiej drodze do wolności, kolejne wystąpienia i sprzeciw społeczeństwa przeciwko narzuconej władzy i bardzo trudnej sytuacji społecznej. Dziś mówi się polskich miesiącach-symbolach, np. Czerwiec ’56 – demonstracja i masakra w Poznaniu, Marzec ’68 – protesty studenckie, Grudzień ’70 – krwawo stłumione bunty robotników.

przed strajkiem
Biskupi polscy apelowali do władz o przeprowadzenie koniecznych reform i zwracali uwagę na pogarszające się warunki życia Polaków. W czerwcu 1979 do Polski przybył z I pielgrzymką papież Jan Paweł II. Mówił o poszanowaniu godności i wolności człowieka. Polacy poczuli wtedy jedność i solidarność, zostali umocnieni jako ludzie wierzący i jako społeczeństwo.

To wtedy padły bardzo ważne słowa: „Wołam, ja, syn polskiej ziemi, a zarazem ja, Jan Paweł II, papież. Wołam z całej głębi tego Tysiąclecia, wołam w przeddzień Święta Zesłania, wołam wraz z wami wszystkimi: Niech zstąpi Duch Twój! Niech zstąpi Duch Twój i odnowi oblicze ziemi. Tej ziemi!”.

Od lipca 1980 roku w całym kraju wybuchały liczne protesty robotnicze spowodowane bezpośrednio podwyżką cen mięsa oraz długotrwałą złą sytuacją bytową ludności.

strajk w Hucie im. Lenina
14 sierpnia trzech młodych robotników Jerzy Borowczak, Ludwik Prondziński i Bogdan Felski rozpoczęli w Stoczni Gdańskiej kolportaż przygotowanych przez Bogdana Borusewicza ulotek i nawoływali do strajku. Przyłączało się do niego coraz więcej robotników. Do strajkujących dołączył zwolniony ze stoczni po wystąpieniach w 1976 roku Lech Wałęsa. Stanął on na czele Komitetu Strajkowego, który od 16 sierpnia stał się, jako wyraz solidarności z robotnikami innych zakładów, Międzyzakładowym Komitetem Strajkowym.

Strajkujący na początku żądali m.in. przywrócenia do pracy Anny Walentynowicz – suwnicowej, zwolnionej dyscyplinarnie z pracy za kolportaż pisma „Robotnik Wybrzeża”. Pani Annie brakowało zaledwie kilka miesięcy do emerytury. Na skutek gwałtownego protestu wróciła do stoczni przywieziona samochodem samego dyrektora Klemensa Gniecha. Okazało się, że przywrócenie jej do pracy, to tylko jeden z postulatów – ten, na który kierownictwo w miarę szybko się zgodziło. O pozostałe, m.in. zgodę na wystawienie pomnika ofiar Grudnia ’70, przyszło walczyć w długich negocjacjach.

Do strajku przystępowały kolejne zakłady. Żądania strajkujących spływały do Komitetu Strajkowego w stoczni. 17 sierpnia sformułowano listę 21 postulatów.

czego chcieli strajkujący?
Postulaty zostały wypisane na sosnowych sklejkach przez Arkadiusza Rybickiego i Macieja Grzywaczewskiego. Od października 2003 roku tablice te znajdują się na Światowej Liście Dziedzictwa Kulturowego UNESCO pt. „Pamięć Świata” i tym samym uznane zostały za jeden z najważniejszych dokumentów XX wieku.

Dotyczyły wprowadzenia wolnych związków zawodowych, spraw socjalnych oraz wolności obywatelskich.

W skrócie:

1. Akceptacja wolnych związków zawodowych.

2. Prawo do strajku.

3. Wolność słowa, druku, publikacji, środki masowego przekazu dostępne dla przedstawicieli różnych wyznań.

4. Przywrócenie do pracy zwolnionych z powodu strajków robotników i ponowne przyjęcie na uczelnie studentów wydalonych za poglądy.
Zwolnienie więźniów politycznych.
Zniesienie represji za przekonania.

5. Rzetelne poinformowanie w mediach o Międzyzakładowym Komitecie Strajkowym.

6. Podanie do publicznej wiadomości informacji o sytuacji społeczno-gospodarczej i umożliwienie wszystkim środowiskom dyskusji nad reformami.

7. Wypłacenie robotnikom wynagrodzenia za czas strajku.

8. Podwyżka płac o 2000 zł.

9. Wzrost płac równoległy do wzrostu cen.

10. Pełne zaopatrzenie rynku w artykuły żywnościowe.

11. Zniesienie cen komercyjnych.

12. Dobór kadry na podstawie kwalifikacji, a nie przynależności partyjnej.
Zniesienie przywilejów MO, SB i aparatu partyjnego.

13. Wprowadzenie kartek na mięso do czasu opanowania sytuacji na rynku.

14. Obniżenie wieku emerytalnego.

15. Zrównanie rent i emerytur starego portfela z poziomem aktualnie wypłacanych.

16. Poprawa sytuacji służby zdrowia.

17. Odpowiednia ilość miejsc w żłobkach i przedszkolach.

18. Trzyletni płatny urlop macierzyński.

19. Skrócenie czasu oczekiwania na mieszkanie.

20. Podniesienie diet z 40 na 100 zł i dodatek za rozłąkę.

21. Wolne soboty.

negocjacje
Rozmowy między strajkującymi a władzą prowadzono w sali BHP. Do bram stoczni przychodziły tłumy ludzi, aby wesprzeć strajkujących i spotkać się z bliskimi, którzy byli na terenie zakładu. W niedzielę 17 sierpnia dla wszystkich, którzy zgromadzili się wokół stoczni i przebywali na jej terenie, odprawił Mszę św. ks. Henryk Jankowski –  ówczesny proboszcz parafii, na terenie której znajduje się zakład.

Strajki objęły stopniowo różne miasta. 23 sierpnia na Wybrzeżu wybuchł strajk generalny. Protestujący obawiali się interwencji ze strony wojsk Układu Warszawskiego, które mogłyby bronić starego porządku, ale nie zaprzestali strajku.

Media nie przekazywały rzetelnych informacji o proteście. Polacy dowiadywali się o wydarzeniach m.in. z nadającego z Monachium Radia Wolna Europa.

31 sierpnia o godz. 17.00 Lech Wałęsa, w imieniu Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego, olbrzymim długopisem z wizerunkiem Jana Pawła II podpisał porozumienia z władzą reprezentowaną przez Mieczysława Jagielskiego i ogłosił zakończenie strajku. Na mocy tych porozumień m.in. powstała Solidarność.


karnawał Solidarności i stan wojenny
W 1980 roku dziesięć milionów Polaków zapisało się do nowego związku. Solidarność stała się ruchem społecznym. Osłabła cenzura, w kraju zawiązały się lokalne struktury Solidarności, uzyskano zgodę na wydawanie ogólnokrajowego pisma, wystawiono pomnik upamiętniający wydarzenia z 1970 roku. Nazywano ten czas karnawałem Solidarności.

Legalna działalność związku trwała zaledwie 16 miesięcy aż do wprowadzenia w Polsce stanu wojennego. NSZZ „Solidarność” został ponownie zarejestrowany dopiero 17 kwietnia 1989 roku w wyniku porozumień Okrągłego Stołu.

Elżbieta Małasiewicz-Machula
(Kraków)